-सन्तोष मिश्र
चुरे क्षेत्र नेपालको एक महत्वपूर्ण जैविक विविधता, प्राकृतिक स्रोत र पर्यावरणीय सन्तुलनको गहिरो हिस्सा हो। यसको अनमोल प्राकृतिक सम्पत्ति, वनस्पति र वन्यजन्तुहरूको संरक्षण नेपाली जनताको जीवनका लागि अत्यन्तै आवश्यक छन्। तथापि, यसको संरक्षणको लागि गरिएका प्रयासहरू र राज्यको अरबौँ रुपैयाँ खर्च गरेर सञ्चालन गरिएका अभियानहरू पनि वास्तविक नतिजा दिनमा असफल देखिएका छन्।
चुरे क्षेत्रको महत्व
चुरे क्षेत्र नेपालको हिमाली र तराईका बीचको संधि स्थल हो। यो भूभाग सन्देशको नदीहरूको श्रोत हो, जसले नेपालका विभिन्न भुभागहरूमा पानीको आपूर्ति पुऱ्याउँछ। साथै, चुरे क्षेत्रले बाढी, पहिरो र माटोको कटावको जोखिमलाई कम गर्ने काम गर्दछ। यस क्षेत्रमा पाइने वन, पानीका स्रोत र खनिजहरूले यसलाई प्राकृति र स्थानीय अर्थतन्त्रको महत्वपूर्ण हिस्सा बनाउँछन्।
तर, यति महत्वपूर्ण क्षेत्रको संरक्षणमा भइरहेको विफलता देशका लागि एउटा चिन्ताको विषय बनेको छ। हालको अवस्थामा, चुरे क्षेत्रको हानिकारक दोहन र अवैध उत्खनन् योजनाबद्ध ढंगले बढ्दै गएको छ। यसको मुख्य कारण भनेको नेपालको विभिन्न क्षेत्रमा भइरहेको अनियन्त्रित खनिज उत्खनन् र प्राकृतिक स्रोतको दुरुपयोग हो।
चुरे क्षेत्रमा अवैध उत्खनन् र दोहन
चुरे क्षेत्रको प्राकृतिक सम्पत्ति र खनिजहरूमा भएको अत्यधिक मागले यसको अत्यधिक दोहन बढाइरहेको छ। अवैध गिट्टी र बालुवा उत्खनन्, नदीहरूको मुहानबाट अनियन्त्रित उत्खनन्, र वनजंगलको अन्धाधुंध विनास जस्ता क्रियाकलापहरूले चुरे क्षेत्रको पारिस्थितिकीय सन्तुलनमा ठूलो असर पारिरहेको छ।
खासगरी, अवैध गिट्टी र बालुवा उत्खनन् भनेको स्थानीय नदीहरूको मुहानबाट गरिएको उत्खनन् हो। यसको कारण नदीको मुहान सुक्ने, बाढीको जोखिम बढ्ने र स्थानीय बासिन्दाको जीवनलाई प्रत्यक्ष असर पर्ने गर्दछ। साथै, यसले चुरे क्षेत्रको वनस्पति र जैविक विविधतालाई गम्भीर खतरा पुर्याएको छ।
प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहन र परिणामहरू
चुरे क्षेत्रमा चलिरहेको अवैध उत्खनन् र प्राकृतिक स्रोतको दोहनका कारण अनेकों पर्यावरणीय समस्याहरू उत्पन्न भएका छन्। जंगलका अनमोल र असंख्य प्रजातिका बोटबिरुवाहरूको अन्धाधुंध कटान र अवैध उत्खनन् जस्ता कारणले जैविक विविधता ध्वस्त हुँदै गएको छ। चुरे क्षेत्रको नदीको स्रोत सुक्दै गएको छ, जसका कारण आसपासका बस्तीहरूको पानीको आपूर्ति र कृषि योग्य भूमि संकटमा परेको छ।
नेपालको तराई र मधेश क्षेत्रमा, चुरे क्षेत्रको दोहनको परिणाम स्वरूप, मरुभूमिकरणको प्रक्रिया तीव्र हुँदै गएको छ। यसले भूमि पुनः नवीकरणीय बन्न नसक्ने गरी थप सुक्खा र बिनाशकारी बनाइरहेको छ। नदी र माटोको कटावको कारण गाउँलेहरूको खेतजग्गा बर्बाद हुँदै गइरहेको छ।
राज्यको चुरे संरक्षण अभियान र यसको असफलता
नेपाल सरकारको चुरे क्षेत्रको संरक्षणको नाममा हजारौँ करोड रुपैयाँ खर्च भइसकेको छ। राष्ट्रपति चुरे संरक्षण अभियान अन्तर्गत, राज्यले विभिन्न योजनाहरू र परियोजनाहरू सञ्चालन गर्ने घोषणा गर्यो। यी योजनाहरूमा वन्यजन्तु संरक्षण, जलस्रोत व्यवस्थापन र माटोको कटाव रोकथामका लागि पहल गर्ने कुरा समावेश थियो।
तर, यद्यपि योजना र रकमको बाढी आए तापनि, यस अभियानको वास्तविक नतिजा भनेको केही छैन। चुरे क्षेत्रको संरक्षणको नाममा चलिरहेका योजनाहरूले वास्तविक धरातलमा असर देखाउन सकिरहेका छैनन्। अवैध उत्खनन् र गिट्टी बालुवा उत्खनन् जस्ता गतिविधिहरू अझै चलिरहेका छन्। यसको मुख्य कारण भनेको राज्यको कमजोर निगरानी, भ्रष्टाचार र प्रभावी प्रशासनिक संरचनाको अभाव हो।
संरक्षणका लागि कठोर कदमहरू आवश्यक
चुरे क्षेत्रको संरक्षणका लागि द्रुत र प्रभावकारी कदमहरू आवश्यक छन्। सबैभन्दा पहिलो कुरा भनेको अवैध उत्खनन् र प्राकृतिक स्रोतको अनियन्त्रित दोहनलाई सख्त कानूनी कारबाहीका साथ रोक्नु पर्छ। यसका लागि सरकारी निकायहरूले ठोस निगरानी र निरीक्षणको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
प्राकृतिक स्रोतहरूको वैध र स्थायी प्रयोगको लागि नीति विकास
नेपालको चुरे क्षेत्रमा अत्यधिक उत्खनन् र खनिजहरूको दोहनलाई रोक्नका लागि स्पष्ट र दीर्घकालीन नीति विकास गर्न आवश्यक छ। यसमा विशेष ध्यान दिनुपर्ने कुरा भनेको वैध उत्खनन् र शोषणको लागि कडा कानूनी दायरामा ल्याउनु हो। सरकारले स्थानीय बासिन्दाहरूलाई दीर्घकालीन आर्थिक लाभको अवसर दिनुपर्छ, जसले गर्दा उनीहरूको जीवनस्तर उकास्न सक्छ र उनीहरूको प्राकृतिक स्रोतमा बिनाशकारी हस्तक्षेप कम गर्न सक्छ।
संवेदनशीलता र जनचेतना अभिवृद्धि
यससँगै, चुरे क्षेत्रको संरक्षणका लागि जनचेतना र शिक्षा अभियान पनि अत्यन्त महत्त्वपूर्ण छ। स्थानीय समुदाय, कृषि व्यावसायिक, र सरकारी कर्मचारीहरूलाई यस विषयमा संवेदनशील बनाउनको लागि व्यापक जागरूकता अभियान चलाउनु पर्दछ। यसले जनतालाई चुरे क्षेत्रको संरक्षणको महत्व र त्यसको दुष्परिणामलाई बुझाउन मद्दत पुर्याउँछ।
चुरे क्षेत्रको अत्यधिक दोहन र अवैध उत्खनन् रोक्न नसक्दा नेपालका तराई र मधेशका क्षेत्रहरू मरुभूमिकरणको बाटोमा अगाडि बढिरहेका छन्। यसका कारण नदीको स्रोत सुक्ने, माटोको कटाव बढ्ने र जैविक विविधता नष्ट हुने खतराहरू बढिरहेका छन्। नेपाल सरकारले यस क्षेत्रमा अरबौँ रुपैयाँ खर्च गरे तापनि, वास्तविक नतिजा प्रकट भएका छैनन्। अब चुरे क्षेत्रको संरक्षणको लागि सरकार र समग्र समाजले मिलेर कठोर कदमहरू चाल्नु आवश्यक छ।
