जब अस्पताल उपचारको थलो होइन, मुनाफाको अड्डा बन्छ, तब बिरामी ग्राहकमा रूपान्तरण हुन्छ।
स्वास्थ्य सेवा अधिकार हो, व्यापार होइन — यो बुझ्न अब ढिलो भइसकेको छ।
– सन्तोष कुमार मिश्र
स्वास्थ्य सेवा मानव जीवनको आधारभूत आवश्यकताको रुपमा परिभाषित गर्न सकिन्छ। यसको प्रभावी वितरणले मात्र एक स्वस्थ राष्ट्रको निर्माण गर्न सक्छ। तर, आजको युगमा हामी स्वास्थ्य सेवामा एउटा नयाँ धारा देखिरहेका छौं, जहाँ व्यापारिक लाभ र व्यक्तिगत समृद्धि नै मुख्य उद्देश्य बनिसकेको छ। विशेषत: निजी शिक्षण अस्पतालहरूमा, जहाँ बिरामीहरूलाई सेवा दिनुको सट्टा, तिनीहरूलाई व्यावसायिक दृष्टिकोणबाट अपहृत गरेर मोटो रकम असूल गर्ने प्रवृत्ति स्पष्ट देखिन थालेको छ।
निजी शिक्षण अस्पतालहरूको उदय र यसको पृष्ठभूमि
पश्चिमी देशहरूमा शिक्षा र स्वास्थ्य सेवामा अवस्थित विशाल अन्तराललाई ध्यानमा राख्दै, निजी क्षेत्रले स्वास्थ्य सेवामा आफ्नो भागेदारी बढाएको हो। नेपाल जस्तो विकासशील देशमा पनि यो प्रवृत्ति गहिरो हुँदै गएको छ। अधिकांश निजी अस्पतालहरूले चिकित्सा शिक्षा प्रदान गर्ने व्यवस्थालाई शिक्षा र स्वास्थ्य क्षेत्रका दुई प्रमुख अंगको रूपमा विकास गरेका छन्। यी अस्पतालहरूको उद्देश्य मात्र बिरामीको उपचार गर्नु होइन, तिनीहरूको प्रशिक्षण र रिसर्च प्रोग्राममार्फत आम्दानीका स्रोतहरू उत्पन्न गर्नु पनि हो।
तथापि, यस्ता अस्पतालहरूको व्यावसायिक दृष्टिकोण र मोनेटरी लक्षका कारण बिरामीहरूलाई “उपचार” भन्दा “व्यापार” को रूपमै हेरिएको छ। यसले आम मानिसलाई स्वास्थ्य सेवामा शंका र अप्ठ्यारोको स्थिति सिर्जना गरेको छ।
चिकित्सा उपचार वा व्यवसाय?
निजी शिक्षण अस्पतालहरूको संरचना र कार्यप्रणालीमा अधिकांश समय व्यवसायिक लाभलाई प्राथमिकता दिइन्छ। बिरामीहरूको उपचार गर्नुभन्दा बढी अस्पतालका सञ्चालकहरूको प्राथमिकता उच्च दरको शुल्क लिने र यसबाट मुनाफा कमाउने हुन्छ। यसमा विद्यमान चुनौती भनेको चिकित्सक र बिरामीको सम्बन्धलाई एउटा सामूहिक प्रयासको रूपमा हेर्ने होइन, तर एक व्यापारी र ग्राहकको रूपमा हेर्ने दृष्टिकोण हो।
असामान्य रूपमा, चिकित्सकहरूको लागि अस्पताल प्रशासनले पूरक सेवाहरू जस्तै डाइग्नोस्टिक टेस्ट र अस्पतालको प्रयोगशालामा रहेका विविध सेवाहरूमा कमिशन पनि सेट गरेको हुन्छ। यो संरचना बिरामीको स्वास्थ्यको अवस्थामा सुधार ल्याउनभन्दा आर्थिक दृष्टिकोणलाई प्राथमिकता दिन्छ।
यस्ता अस्पतालहरूले अत्यधिक महँगो उपचार विधिहरू प्रयोग गर्दा पनि, बिरामीलाई कहिल्यै दीर्घकालीन उपचारको बारेमा चासो देखाइरहेका छैनन्। उपचारको अवधि र निदान सधैं अस्थिर र अप्रत्याशित हुन्छ। यदि बिरामीले एकपटक उपचारको प्रक्रिया सुरु गरेको छ भने, त्यसमा झन् रोगको जटिलता र थप खर्चहरूको सामना गर्नुपर्छ।
कसरी बिरामीलाई अपहरण र फिरौतीको सिकार बनाइन्छ?
वास्तवमा, यस्ता अस्पतालहरूको कार्यप्रणालीमा धेरैवटा अस्पष्टता र गडबडीका लक्षणहरू देखिन्छन्। बिरामीलाई दीर्घकालीन उपचारको नाममा बन्दी बनाएर राखिन्छ। उपचारको दौरान बिरामीको अवस्थालाई एक कदम अघि बढाएर अझ गम्भीर बनाउन, अन्यथा निदानलाई थाम्ब्याउन, अन्यथा महँगो र परीक्षण प्रक्रियामा अघि बढाइन्छ जसले उपचारका लागतलाई अत्यधिक बढाउँछ।
एक किसिमले यो अपहरण जस्तो हो, जहाँ बिरामीलाई बन्धक बनाएर स्वास्थ्य सेवाको नाममा आर्थिक बोझ थपिन्छ। यो प्रक्रियामा, निजी शिक्षण अस्पतालहरूले बिरामीको आफन्तसँग मोटो रकम फिरौतीको रूपमा असूल गर्न थालेका छन्। अफिसियल र अनौपचारिक शुल्कका कारण परिवारहरूलाई आर्थिक पिँजडामा थुनेर रोगीलाई “रेफर” गरिदिन्छन्। यसैले बिरामीको उपचारको वास्तविक उद्देश्य त्यहाँ पाउँदैन, र थप आर्थिक भारको सामना गर्नुपर्ने परिस्थिति सिर्जना हुन्छ।
समस्या र समाधान
यस समस्याको समाधान भनेको केवल सरकारी नियमन र दण्डको प्रणाली मात्रै होइन, चिकित्सक र स्वास्थ्य क्षेत्रमा कार्यरत व्यक्तिहरूसँगको परिपक्व र नैतिक व्यवहारमा आधारित प्रणालीको विकास गर्नु पनि हो। यसका साथै, स्वास्थ्य सेवाको वास्तविक उद्देश्य पुनः परिभाषित गर्दै, नागरिकका स्वास्थ्य अधिकारलाई सुरक्षित राख्ने एक साझा संकल्पको आवश्यकता छ।
– सरकारी नियमन र निगरानी
निजी शिक्षण अस्पतालहरूको निगरानी र नियमनमा सुधार गर्न सरकारको कडा कदम आवश्यक छ। यसका लागि, अस्पतालहरूको शुल्क संरचना र उपचार विधिहरूमा पारदर्शिता ल्याउनु जरुरी छ। सरकारी निकायहरूले अस्पतालहरूको मापदण्ड निर्धारण गर्दा, अस्पतालहरूले चिकित्सकीय मापदण्ड र नैतिक मूल्यहरूमा आधारित सेवा दिन आवश्यक छ।
– नागरिकका स्वास्थ्य अधिकार र समग्र शिक्षा
स्वास्थ्य सेवा नागरिकको अधिकार हो। यसलाई व्यावसायिक स्वार्थ र मुनाफाको अड्डा बनाउन सकिँदैन। शिक्षा प्रणालीमा सुधार ल्याएर नागरिकलाई स्वास्थ्य सेवा सम्बन्धी थाहा दिनुपर्ने आवश्यकता छ। यसका साथै, स्वास्थ्य सेवाको साँचो उद्देश्य र तिनका हकका बारेमा जागरूकता फैलाउने कामलाई प्राथमिकता दिनुपर्छ।
– चिकित्सक र अस्पताल प्रशासनको नैतिकता
चिकित्सा क्षेत्रसँग जोडिएका सबै पेशेवरहरूलाई नैतिक दृष्टिकोण र सेवा भावनामा आधारित प्रशिक्षण र कार्यशालामा सहभागिता सुनिश्चित गर्नुपर्ने आवश्यकता छ। तिनीहरूको प्राथमिकता बिरामीको स्वास्थ्य होस्, न कि आर्थिक मुनाफा मात्र ।
निजी शिक्षण अस्पतालहरूको भूमिकालाई व्यावसायिक दृष्टिकोणबाट मात्र हेर्नु उपयुक्त होइन। स्वास्थ्य सेवा सबै नागरिकका लागि सुलभ र गुणवत्ता रहित हुनु आवश्यक छ। यसैले, सरकार र अस्पताल सञ्चालकहरूको बीचमा पारस्परिक समझदारी र स्वास्थ्य सेवाका मूल उद्देश्यहरूलाई प्राथमिकता दिने दिशा अघि बढ्नु अति आवश्यक छ।
राष्ट्रियकरण मात्र यसको समाधान होइन, तर चिकित्सकीय नैतिकता र व्यावसायिक उत्तरदायित्वको स्तरमा सुधार ल्याउनु र नागरिकका स्वास्थ्य अधिकारलाई प्राथमिकतामा राख्नु भनेको दीर्घकालिक समाधान हो। (क्राइमचेक साप्ताहिक)
