-ललितध्वज खड्का
नेपालमा लागुऔषध दुर्व्यसन एउटा विकराल समस्याका रूपमा देखा परेको छ, जसले व्यक्तिगत जीवन, परिवार र समग्र समाजमा गम्भीर नकारात्मक असर पारिरहेको छ। सहरी क्षेत्रहरूमा मात्र होइन, ग्रामीण भेगमा समेत यसको चपेटामा पर्ने युवाहरूको संख्या बढ्दो छ। यो केवल स्वास्थ्य समस्या मात्र नभई सामाजिक, आर्थिक र सुरक्षासँग जोडिएको जटिल चुनौती हो।

नेपालमा लागुऔषध दुर्व्यसन बढ्नुका पछाडि विभिन्न जटिल कारणहरू जिम्मेवार छन्:
* बढ्दो बेरोजगारी र निराशा: युवाहरूमा व्याप्त बेरोजगारी, भविष्यप्रतिको अनिश्चितता र अवसरको कमीले गर्दा उनीहरूमा निराशा बढ्दै गएको छ। यसबाट भाग्नका लागि कतिपय युवाहरू लागुऔषधको दुर्व्यसनमा फस्ने गरेका छन्।
* पारिवारिक बेमेल र विखण्डन: परिवारभित्रको कलह, अभिभावकको निगरानीको कमी, वा अभिभावकत्वको अभावले गर्दा किशोरकिशोरीहरू भावनात्मक रूपमा कमजोर भई दुर्व्यसनमा फस्ने सम्भावना बढी हुन्छ।
* खराब संगत र साथीहरूको दबाब: लागुऔषध दुर्व्यसनमा फस्ने मुख्य कारणहरूमध्ये एक खराब संगत पनि हो। साथीहरूको दबाब वा देखासिकीमा लागुऔषध प्रयोग गर्न सुरु गर्ने र पछि त्यसको लतमा फस्ने प्रवृत्ति देखिन्छ।
* खुला सिमाना र सहज उपलब्धता: भारतसँगको खुला सिमानाका कारण लागुऔषधको ओसारपसार नियन्त्रण गर्न कठिन छ। सीमापारबाट सजिलै लागुऔषध नेपाल भित्र्याइने भएकाले यसको उपलब्धता सहज बनेको छ।
* अज्ञानता र जनचेतनाको कमी: लागुऔषधको प्रयोगले पार्ने शारीरिक, मानसिक र सामाजिक असरहरूबारे पर्याप्त जनचेतनाको कमी छ। यसको गम्भीरता नबुझी धेरैले यसको प्रयोग सुरु गर्छन्।
* मानसिक स्वास्थ्य समस्या: डिप्रेसन, एन्जाइटी र अन्य मानसिक स्वास्थ्य समस्याबाट गुज्रिरहेका व्यक्तिहरूले पीडा कम गर्न वा भाग्नका लागि लागुऔषधको सहारा लिने गरेको पाइन्छ।
* मनोरञ्जनको गलत बुझाइ: कतिपय युवाहरूले लागुऔषधलाई आधुनिकता वा मनोरञ्जनको साधनका रूपमा हेर्ने गरेका छन्, जसले गर्दा उनीहरू यसको दलदलमा फस्न पुग्छन्।

लागुऔषध दुर्व्यसन निर्मूल गर्न के गर्नुपर्छ?
लागुऔषध दुर्व्यसनको समस्यालाई निर्मूल गर्न बहुआयामिक र एकीकृत प्रयासको आवश्यकता छ:
* निवारण (Prevention) मा जोड:
* विद्यालय तथा समुदायमा जनचेतना कार्यक्रम: विद्यालय स्तरदेखि नै लागुऔषधको नकारात्मक असरबारे जानकारी दिने पाठ्यक्रम समावेश गर्ने र समुदायमा नियमित रूपमा जनचेतना अभियान चलाउनुपर्छ।
* अभिभावक शिक्षा: अभिभावकहरूलाई आफ्ना सन्तानको निगरानी गर्ने, उनीहरूसँग खुल्ला संवाद गर्ने र उनीहरूका समस्या बुझ्नेबारे तालिम दिनुपर्छ।
* युवा संलग्नताका कार्यक्रम: युवाहरूलाई रचनात्मक र सिर्जनात्मक कार्यहरूमा संलग्न गराउन खेलकुद, सांस्कृतिक कार्यक्रम र सीप विकास तालिमको व्यवस्था गर्नुपर्छ।
* उपचार र पुनःस्थापना:
* गुणस्तरीय उपचार केन्द्र: दुर्व्यसनीहरूका लागि सरकारी र निजी स्तरमा पर्याप्त र गुणस्तरीय उपचार तथा पुनःस्थापना केन्द्रहरूको स्थापना र विस्तार गर्नुपर्छ। यस्ता केन्द्रहरूमा मनोसामाजिक परामर्श, औषधि उपचार र व्यावसायिक तालिमको व्यवस्था हुनुपर्छ।
* सहज पहुँच: उपचार सेवा सबैको पहुँचमा पुर्याउनु पर्छ, विशेष गरी आर्थिक रूपमा कमजोर व्यक्तिहरूका लागि निःशुल्क वा सहुलियत दरमा उपचारको व्यवस्था हुनुपर्छ।
* सामाजिक पुनःएकीकरण: उपचारपछि उनीहरूलाई समाजमा पुनःएकीकरण गर्न आवश्यक सहयोग प्रदान गर्नुपर्छ, जसले गर्दा उनीहरूले सामान्य जीवनयापन गर्न सकून्।
* नियन्त्रण र कानुनको पालना:
* लागुऔषध नियन्त्रणमा कडाई: लागुऔषधको उत्पादन, ओसारपसार र बेचबिखनमा संलग्न व्यक्तिहरूमाथि कडा कारबाही गर्नुपर्छ। सीमा क्षेत्रमा निगरानी बढाउनुपर्छ।
* सूचना संकलन र अनुसन्धान: लागुऔषधको स्रोत र जालो पत्ता लगाउन प्रभावकारी सूचना संकलन र अनुसन्धान प्रणाली विकास गर्नुपर्छ।
* अन्तर्राष्ट्रिय सहयोग: सीमापारबाट हुने लागुऔषध कारोबार नियन्त्रण गर्न छिमेकी राष्ट्रहरूसँगको समन्वय र सहयोग बढाउनुपर्छ।
* रोजगार सिर्जना र आर्थिक सशक्तीकरण:
* सीप विकास र स्वरोजगार: युवाहरूलाई लक्षित गरी सीप विकास तालिम र स्वरोजगारका अवसरहरू सिर्जना गर्नुपर्छ ताकि उनीहरू आर्थिक रूपमा आत्मनिर्भर बन्न सकून्।
* रोजगारमुखी शिक्षा: शिक्षा प्रणालीलाई बजारको मागअनुरूप रोजगारमुखी बनाउनु पर्छ।

सरकार किन अग्रसर हुँदैन?
नेपालमा लागुऔषध दुर्व्यसन नियन्त्रणका लागि सरकारको भूमिका अपर्याप्त र सुस्त देखिएको छ, जसका पछाडि केही कारणहरू हुन सक्छन्:
* प्राथमिकताको कमी: सरकारको प्राथमिकतामा लागुऔषध दुर्व्यसनको समस्याले पर्याप्त स्थान नपाउनु एउटा प्रमुख कारण हो। अन्य राजनीतिक र आर्थिक मुद्दाहरूमा बढी ध्यान केन्द्रित हुँदा यो समस्या ओझेलमा पर्ने गरेको छ।
* स्रोत र साधनको अभाव: यस क्षेत्रमा काम गर्नका लागि आवश्यक बजेट, जनशक्ति र पूर्वाधारको अभाव छ। उपचार केन्द्रहरूको संख्या अपर्याप्त हुनु र भएकाहरूको पनि गुणस्तरमा प्रश्न उठ्नु यसैको परिणाम हो।
* नीतिगत कमजोरी र कार्यान्वयनको अभाव: राम्रा नीतिहरू बने पनि तिनको प्रभावकारी कार्यान्वयन हुन सकेको छैन। अन्तरनिकाय समन्वयको कमी र भ्रष्टाचारले पनि समस्यालाई झन् जटिल बनाएको छ।
* राजनीतिक इच्छाशक्तिको कमी: लागुऔषधको जालो तोड्न र यसमा संलग्न ठूला व्यक्तिहरूमाथि कारबाही गर्न राजनीतिक इच्छाशक्तिको कमी देखिन्छ।
* जनदबावको कमी: यो समस्यालाई लिएर समुदायबाट पर्याप्त जनदबाव सिर्जना नहुँदा सरकारलाई यसमा सक्रिय हुन प्रोत्साहन मिलिरहेको छैन।
नेपालमा लागुऔषध दुर्व्यसनको समस्यालाई समाधान गर्न सरकारले यसलाई राष्ट्रिय प्राथमिकतामा राखी ठोस नीति, पर्याप्त बजेट र बलियो कार्यान्वयन संयन्त्रका साथ अघि बढ्नुपर्छ। सँगसँगै, परिवार, समुदाय, विद्यालय र नागरिक समाज सबैको सामूहिक र एकीकृत प्रयासबाट मात्र यो विकराल समस्यालाई प्रभावकारी रूपमा समाधान गर्न सकिन्छ।