काठमाडौं महानगरपालिकाका पूर्वप्रमुख तथा बालेन्द्र साह (बालेन) पछिल्लो समय फेरि एकपटक पहिचान र थर सम्बन्धी विवादमा तानिएका छन्। “साह कि शाह”? भन्ने बहस सतहमा सामान्य देखिए पनि यसले नेपाली समाजको पहिचान-राजनीति, वंशगत गर्व र सार्वजनिक नेतृत्वको विश्वसनीयतासँग जोडिएको गहिरो प्रश्न उठाएको छ। विशेषतः राष्ट्रिय स्वतन्त्र पार्टी (रास्वपा) का वरिष्ठ नेताको रूपमा स्थापित हुँदै गरेका बालेन्द्र साहका लागि यस्तो विवाद केवल व्यक्तिगत विषय मात्र होइन, राजनीतिक चरित्रको परीक्षणसमेत बनेको छ।
नेपालमा थर केवल नामको पछिल्लो अंश होइन; यसले जातीय इतिहास, सामाजिक स्थान, सांस्कृतिक परम्परा र पारिवारिक निरन्तरता जनाउँछ। “साह” र “शाह” अलग-अलग सामाजिक-ऐतिहासिक पहिचान बोकेका थर हुन्। एकातिर तराई-मधेश क्षेत्रमा प्रचलित व्यापारी-समुदायसँग जोडिएको “साह” अर्कोतिर शासकीय इतिहास र पहाडी राजवंशसँग सम्बन्धित “शाह”। यस्तो अवस्थामा सार्वजनिक व्यक्तिले आफ्नो थरको प्रयोग वा परिवर्तनबारे स्पष्टता नदिँदा समाजमा शंका र असहजता उत्पन्न हुनु स्वाभाविक हुन्छ।
बालेन्द्र साहको उदय “एण्टी-सिस्टम” छविका कारण भएको हो। परम्परागत दलको विकल्प, स्वतन्त्र सोच र संस्थागत सुधारको वाचा। तर विडम्बना, अहिलेको विवादले उनको यही नैतिक पूँजीलाई चुनौती दिएको देखिन्छ। नेतृत्वको मूल आधार विश्वास हो र विश्वासको जग पारदर्शिता। यदि कुनै नेता आफ्नै पहिचान सम्बन्धी विषयमा अस्पष्ट वा विवादित देखिन्छ भने जनताले ठूलो राजनीतिक एजेण्डामा उसको स्पष्टता कति होला भन्ने प्रश्न उठाउनु अस्वाभाविक होइन।
तर, यस विषयलाई केवल थरको शुद्धतावादमा मात्र सीमित गर्नु पनि उचित हुँदैन। आधुनिक लोकतान्त्रिक समाजमा व्यक्तिको पहिचान बहुआयामिक हुन्छ-वंश, क्षेत्र, पेशा, विचार र आत्मपहिचान। नेपालजस्तो विविध समाजमा थर र पहिचान कहिलेकाहीँ ऐतिहासिक, प्रशासनिक वा सामाजिक कारणले रूपान्तरित पनि भएका छन्। त्यसैले बालेन्द्र साहको विवादलाई तथ्य, सन्दर्भ र व्यक्तिगत व्याख्याको आधारमा हेर्नु जरुरी छ; भावनात्मक आरोप-प्रत्यारोपले समाधान दिँदैन।
राजनीतिक रूपमा हेर्दा, यो विवादले रास्वपाको “नयाँ राजनीति” दाबीमाथि पनि दबाब सिर्जना गरेको छ। नयाँ दलहरूले पुरानो पहिचान-राजनीतिको जालबाट मुक्त, योग्यता-आधारित नेतृत्वको प्रतिज्ञा गरेका थिए। तर नेताको व्यक्तिगत पहिचानबारे नै विवाद उठ्दा, दलको नैतिक दाबी कमजोर देखिन सक्छ। यसले विपक्षी दललाई आलोचनाको अवसर र समर्थकहरूलाई असमञ्जस दिएको छ।
अन्ततः प्रश्न थरको होइन, सत्यनिष्ठाको हो। यदि बालेन्द्र साहले आफ्नो पारिवारिक पृष्ठभूमि, थर प्रयोगको कारण र ऐतिहासिक सन्दर्भ स्पष्ट रूपमा सार्वजनिक गर्छन् भने विवाद स्वाभाविक रूपमा शान्त हुन सक्छ। उल्टो, मौनता वा असंगत व्याख्याले शंका बढाउनेछ। नेतृत्वमा विश्वसनीयता निर्माण गर्न पहिचानको पारदर्शिता सानो तर महत्त्वपूर्ण तत्व हो।
बालेन्द्र साहको थर विवाद नेपाली राजनीतिमा पहिचान, विश्वसनीयता र नयाँ नेतृत्वको परीक्षणको प्रतीक बनेको छ। आफ्नै जरा र पहिचानबारे स्पष्ट र सम्मानजनक अभिव्यक्ति दिन सक्ने नेता मात्र समाजको विविध अस्मितालाई समेट्ने भरोसायोग्य नेतृत्वमा रूपान्तरित हुन सक्छ। लोकतन्त्रमा जनताको विश्वास जित्ने आधार केवल नारा होइन-स्वयंको पहिचानप्रतिको इमानदार स्वीकारोक्ति पनि हो।