– विष्णुकुमार प्रसाईं
पछिल्लो समय नेपालको राजनीतिक घटनाक्रमले गंभीर चिन्ताको अवस्था सिर्जना गरेको छ। राष्ट्रपति पदको भूमिकामा देखिएका अनियमितताहरू, संसदको विघटनका प्रयास र संविधानिक संस्थाहरूको कमजोर बनाउने प्रवृत्तिहरूले नेपाललाई युक्रेनजस्तै अस्थिरता र बाह्य हस्तक्षेपको मोडेलमा लैजाने सम्भावना थप बलियो बनाएका छन्। यो स्थिति केवल नेपालको आन्तरिक राजनीतिक स्थिरतामा चुनौती मात्र होइन, समग्र दक्षिण एशियाली सुरक्षा संरचनामा पनि गम्भीर प्रभाव पार्न सक्ने खतरा हो।
नेपाल सधैं एक स्वाधीन, सम्वैधानिक र सार्वभौम राष्ट्रको रूपमा परिचित रहेको छ। यद्यपि, पछिल्ला केही वर्षहरूमा नेपालमा सत्ता संघर्ष र बाह्य दबावको कारण राजनीतिक अस्थिरता देखिएको छ। युक्रेनको स्थितिसँग तुलनात्मक रूपमा हेर्ने हो भने, त्यहाँ पनि आन्तरिक शक्ति संघर्ष र बाह्य शक्ति हस्तक्षेपका कारण स्थितिमा गम्भीर परिवर्तन आएको थियो। यस्ता अस्थिरताहरूलाई चाँडो समाधान गर्न नसक्ने अवस्था, र राष्ट्रको आन्तरिक मामिलामा बाह्य शक्तिहरूको चासोले युक्रेनलाई समस्याको केन्द्रमा पुर्यायो। आज नेपालमा देखिएका यस्ता चिन्ताहरूलाई अस्थिरता र विदेशी हस्तक्षेपको जोखिमका रूपमा विश्लेषण गर्न सकिन्छ।
नेपालमा पछिल्लो समय राष्ट्रपति पदको शक्ति कमजोर पार्ने र संसदको स्थायित्वलाई संकटमा पार्ने यस्ता गतिविधिहरूले युक्रेनको परिस्थितिसँग मिल्दो समानता पैदा गरेका छन्। यदि यस्ता गतिविधिहरू निरन्तर जारी रहे भने, नेपाल पनि युक्रेनको जस्तो बाह्य हस्तक्षेपको शिकार बन्न सक्ने संभावना उत्पन्न हुन्छ, जसले यस क्षेत्रको स्थिरता र सुरक्षा संरचनामा गम्भीर असर पार्नेछ।
नेपाल र भारतको सम्बन्ध केवल छिमेकीको सम्बन्ध भन्दा धेरै गहिरो छ। सांस्कृतिक, ऐतिहासिक र सुरक्षा दृष्टिले यी दुई देशहरू एकअर्कामा निर्भर छन्। यदि नेपालमा अस्थिरता उत्पन्न हुन्छ भने, यसको प्रभाव भारतको उत्तर प्रदेश, बिहार, सिक्किम, पश्चिम बंगाल र उत्तराखण्ड जस्ता सीमावर्ती क्षेत्रहरूसम्म पुग्न सक्छ। नेपालमा कुनै पनि अस्थिरताको परिणामस्वरूप, भारतको राष्ट्रिय सुरक्षामा दीर्घकालीन जोखिम उत्पन्न हुन सक्छ।
नेपालको राजनीतिक प्रक्रियामा बाह्य हस्तक्षेप र विदेशी विचारधाराको घुसपैठले राष्ट्रको सम्प्रभुतामा आँच पुर्याउँछ। यस्ता गतिविधिहरूको लामो समयको प्रभाव भारतको सुरक्षा संरचनामा देखिनेछ। त्यसैले, भारतको भूमिका केवल निरपेक्ष अवलोकन गर्न सीमित रहन सक्दैन।
भारतले नेपालमा स्थायित्व र सम्वैधानिक प्रक्रियाको बलियोकरणका लागि सक्रिय भूमिका खेल्नुपर्छ। यसका लागि, भारतले नेपाललाई सविनय समर्थन, रणनीतिक संवाद र सहकार्यको नीति अपनाउनुपर्छ। साथै, यदि कुनै बाह्य शक्ति नेपालमा अनावश्यक हस्तक्षेप गरिरहेको छ भने, त्यसको विरोध गर्न भारतले स्पष्ट र दृढ चेतावनी दिनु आवश्यक छ।
नेपालको स्वतन्त्रता र स्वाभिमान केवल यसका नागरिकका लागि होइन, सम्पूर्ण दक्षिण एशियाका लागि महत्वपूर्ण छ। नेपाल यदि स्वाधीन र सशक्त रहन्छ भने, यसले दक्षिण एशियाको समग्र सुरक्षा र स्थिरतामा योगदान पुर्याउँछ। नेपालको सशक्त र स्थिर सरकार मात्र यस क्षेत्रको समग्र समृद्धि र शान्तिका लागि आधार बन्न सक्छ। त्यसैले भारतले नेपाललाई बाह्य हस्तक्षेपबाट बचाउन सहयोग पुर्याउने रणनीतिक कदम चालेको उचित हुनेछ।
नेपाललाई युक्रेन बन्न दिइनु हुँदैन। राष्ट्रको निर्णय राष्ट्रकै हातमा रहनुपर्छ, कुनै बाह्य शक्ति वा स्क्रिप्टअनुसार होइन। यो केवल नेपालको स्वतन्त्रता र लोकतन्त्रको कुरा मात्र होइन, यसले भारत र सम्पूर्ण दक्षिण एशियाका लागि दीर्घकालीन सुरक्षा र समृद्धिको सुनिश्चितता प्रदान गर्नेछ।
भारतको सशक्त र प्रगल्भ सहयोग नेपालको स्थिरता र सम्वैधानिक प्रक्रियालाई बलियो बनाउने आधार हो। यसका लागि, भारतले रणनीतिक चनाखोपन अपनाउँदै नेपालमा भइरहेका कुनै पनि बाह्य हस्तक्षेपलाई स्पष्ट रुपमा चुनौती दिनुपर्ने आवश्यकता छ। यदि नेपाल सशक्त, स्वाधीन र अस्थिरताबाट मुक्त रहन्छ भने, यसले न केवल आफ्नो भविष्यलाई बलियो बनाउनेछ, बरु यसले सम्पूर्ण दक्षिण एशियाको सुरक्षा र स्थिरतामा पनि योगदान पुर्याउनेछ।
