– राम प्रसाद पौडेल

डा. गोपाल पौड्यालले पवित्र समाजवाद नामक नयाँ समाजवादी विचारधारा प्रस्तुत गरेका छन्, जसले आजको समाजलाई तीन प्रमुख वर्गमा विभाजन गरेको छ। पहिलो वर्ग हो सर्वहारा वर्ग, जसमा मजदुर, किसान, साना व्यवसायीहरू पर्दछन्। यी मानिसहरूले आफ्नो श्रम बेचेर जीवन निर्वाह गर्छन् र उत्पादनका साधनहरूमा अधिकार राख्दैनन्। दोस्रो वर्ग मध्यम वर्ग हो, जसले सर्वहारा वर्गभन्दा बढी कमाउँछ, तर उच्च पूँजीपति वर्गजस्तै शक्ति राख्दैन। यो वर्ग कहिलेकाहीं सर्वहारा वर्गको पक्षमा उभिन्छ भने कहिलेकाहीं पूँजीपति वर्गसँग मिलेर आफ्नो स्वार्थ पूरा गर्ने प्रयास गर्छ। तेस्रो वर्ग उच्च धनाढ्य वर्ग हो, जसमा उद्योगपति, जमिन्दार, ठूला व्यापारी र पूँजीपति पर्दछन्। यी वर्गले उत्पादनका साधनहरू नियन्त्रण गर्छन् र समाजमा आफ्नो प्रभुत्व कायम राख्छन्।

पवित्र समाजवादको मुख्य सोच वर्ग संघर्षलाई अन्त्य गर्ने कुरा हो। तर यो संघर्ष परम्परागत हिंसात्मक क्रान्तिबाट नभई शान्तिपूर्ण तरिकाबाट समाधान गर्न सकिन्छ भन्ने यो अवधारणाको विशेषता हो। डा. पौड्यालले क्रान्ति हिंसात्मक मात्रै नभई नैतिक दबाब, जन आन्दोलन र सचेत जनताका प्रयासहरू मार्फत पनि सफल हुन सक्ने विश्वास राखेका छन्। यसको अर्थ हो, क्रान्ति सशस्त्र विद्रोह वा बल प्रयोगमा मात्र सीमित छैन, जनताको जागरूकता र सामाजिक दबाबबाट पनि ठूलो परिवर्तन सम्भव छ।

यस अर्थमा, पवित्र समाजवादले एक सशक्त र सचेत समाजवादी पार्टीको आवश्यकता औंल्याउँछ, जसले मजदुर, किसान र उत्पीडित वर्गलाई नेतृत्व दिनेछ। यस्तो पार्टीले लोकतान्त्रिक केन्द्रीयतावादको सिद्धान्तमा काम गर्नेछ, जहाँ स्वतन्त्र बहस र विचार विमर्श हुने भए पनि एकपटक निर्णय भएपछि सबै सदस्यले त्यसको पालना गर्नुपर्छ।

नेपालमा २०२५ साल चैत्र १५ मा भएको भनिएको तिनकुने क्रान्ति यस अवधारणाको व्यावहारिक उदाहरण मानिन्छ, यद्यपि यसको ऐतिहासिक प्रमाणहरु अझै स्पष्ट छैनन्।

समग्रमा, डा. पौड्यालको पवित्र समाजवादले वर्गीय विभाजनको गहिरो विश्लेषण गर्दै समाजलाई नैतिक र शान्तिपूर्ण क्रान्तिको माध्यमबाट सुधार गर्नुपर्ने नयाँ मार्ग देखाउँछ। यो विचारधाराले नेपालको सामाजिक संरचनामा समेत प्रभाव पार्न सक्ने सम्भावना राख्छ।

पवित्र समाजवाद एक समाजवादी विचारधारा हो। यसले समाजमा रहेका वर्ग संघर्ष, क्रान्ति, र आर्थिक संरचनालाई नयाँ तरिकाले व्याख्या गर्छ। यो सोचले मार्क्सवादी समाजवाद र पूँजीवादी अर्थतन्त्रको सीमालाई पार गर्दै, नैतिक र शान्तिपूर्ण समाजवादी परिवर्तनको मार्ग देखाउँछ।

डा. पौड्यालले समाजलाई तीन मुख्य वर्गमा बाँडेका छन्: सर्वहारा वर्ग, मध्यम वर्ग, र उच्च धनाढ्य वर्ग। सर्वहारा वर्ग मजदुर, किसान, साना व्यवसायी लगायतका छन् जो आफ्ना श्रम बेचेर जीवन बिताउँछन् र उत्पादनका साधनहरू उनीहरूको स्वामित्वमा हुँदैन। मध्यम वर्ग सर्वहारा र पूँजीपतिबीचको संक्रमणशील वर्ग हो, जसले कहिलेकाहीं सर्वहारा वर्गको पक्ष लिन्छ र कहिलेकाहीं पूँजीपति वर्गसँग मिल्छ। उच्च धनाढ्य वर्गमा उद्योगपति, जमिन्दार, ठूला व्यापारीहरू पर्दछन्, जसले उत्पादनका साधनहरू पूर्ण रूपमा नियन्त्रण गर्छन् र श्रमिक वर्गको श्रमबाट धेरै फाइदा उठाउँछन्।

पवित्र समाजवादको मुख्य उद्देश्य यी वर्गहरूबीचको द्वन्द्वलाई शान्तिपूर्ण क्रान्ति मार्फत समाधान गर्नु हो। यो क्रान्ति नैतिक दबाब, जन आन्दोलन, र जनताको सचेत प्रयासबाट हुन सक्छ।
समाजको वर्गीय संरचना
सर्वहारा वर्ग आर्थिक रूपमा कमजोर र उत्पादन साधनविहीन हुन्छ। उनीहरू पूँजीवादी व्यवस्थाबाट निरन्तर शोषित हुन्छन्। मध्यम वर्ग कहिलेकाहीं सर्वहारा वर्गको पक्ष लिन्छ भने कहिलेकाहीं पूँजीपति वर्गसँग सहकार्य गर्छ। उच्च धनाढ्य वर्गले राज्य नीति र आर्थिक स्रोतहरूमा प्रभुत्व जमाएको हुन्छ र यसले सामाजिक असमानता बढाउँछ।
वर्ग संघर्ष र क्रान्ति
पवित्र समाजवादले वर्ग संघर्ष सधैं रहने मान्छ। यसलाई समाधान गर्न समाजवादी क्रान्ति आवश्यक छ। क्रान्ति दुई प्रकारले हुनसक्छ: हिंसात्मक र शान्तिपूर्ण। पवित्र समाजवादले शान्तिपूर्ण क्रान्तिलाई प्राथमिकता दिन्छ। यसले नैतिक दबाब, जन आन्दोलन, र चुनावी माध्यमबाट परिवर्तन ल्याउन सकिन्छ भन्छ।डा. पौड्यालले २०२५ साल चैत्र १५ को तिनकुने क्रान्ति उल्लेख गरेका छन्, जसले पवित्र समाजवादको अवधारणालाई पुष्टि गर्छ। तर यसबारे ऐतिहासिक प्रमाणहरू हालसम्म स्पष्ट छैनन् र थप अध्ययन आवश्यक छ।
तानाशाही र अर्थतन्त्र
पवित्र समाजवादमा क्रान्ति पछि एक प्रकारको तानाशाहीको स्थापना आवश्यक हुन्छ, जसले उत्पीडित वर्गको नेतृत्व गर्नेछ। यसले उत्पादनका साधनहरू राष्ट्रियकरण गरी योजनाबद्ध अर्थतन्त्र लागू गर्नेछ।
राष्ट्रियता र समावेशिता
पवित्र समाजवादले जातीय छुवाछुत हटाएर सबैलाई समान अधिकार दिनेछ। यसले नागरिकहरूको सम्पन्नता र सामाजिक न्याय सुनिश्चित गर्ने लक्ष्य राख्छ।डा. पौड्यालको पवित्र समाजवादले नेपालजस्तो सामाजिक-राजनैतिक परिवेशका लागि व्यवहारिक विकल्प प्रस्तुत गर्दछ। यसले शान्तिपूर्ण समाज सुधार, आर्थिक समानता, र लोकतान्त्रिक नेतृत्वलाई प्राथमिकता दिन्छ।

पवित्र समाजवाद र “एक पटकको नेपाली सधैँको नेपाली”
समाजवाद भन्नाले न्याय, समानता र सर्वजनहितलाई केन्द्रीय मूल्य मानेको राजनीतिक–सामाजिक व्यवस्था बुझिन्छ। “पवित्र समाजवाद” भनेको कुनै पनि वर्ग, जात, धर्म वा राजनीतिक स्वार्थभन्दा माथि उठेर सबै नागरिकलाई समान सम्मान र अधिकार दिने अवधारणा हो। यसले राष्ट्रलाई केवल प्रशासनिक संयन्त्रका रूपमा मात्र नभई, साझा भावना र पहिचानको आधारमा एकताबद्ध समुदायका रूपमा पनि हेर्छ।

यही सन्दर्भमा “एक पटकको नेपाली, सधैँको नेपाली” भन्ने सिद्धान्त निकै महत्वपूर्ण छ। यसले नेपालको नागरिकता र पहिचानलाई स्थिरता, सुरक्षा र निरन्तरताको आधार दिन्छ।
नागरिकताको स्थिरता
नागरिकता कुनै व्यक्तिको पहिचान मात्र होइन, उसको अधिकार र कर्तव्यको आधार पनि हो। नागरिकताको स्थायित्व सुनिश्चित नगरेसम्म समाजवादको समानताको सिद्धान्त अधुरो रहन्छ। त्यसैले “एक पटक नेपाली भएको व्यक्तिलाई सधैँका लागि नेपाली मानिने” कुरा संविधानमै लेखिनु भनेको नागरिकतालाई राजनीतिक विवाद वा अस्थिरताबाट जोगाउने उपाय हो।
विवादरहित आधार
नेपाल बहुजाति, बहुभाषी, बहुधार्मिक देश हो। यस्तो समाजमा पहिचानका आधारमा विवाद उत्पन्न हुने सम्भावना रहन्छ। तर, एक पटक नेपाली भइसकेको व्यक्ति सधैँ नेपाली हुने संवैधानिक व्यवस्था भएमा यस विषयमा कुनै राजनीतिक वा सामाजिक विवादको ठाउँ रहँदैन। यसले राज्यको स्थायित्व र राष्ट्रिय एकतालाई बल दिन्छ।
समाजवादी दृष्टिकोण
समाजवादको मूल आत्मा समानता र सहभागिता हो। नागरिकतालाई स्थायी र विवादरहित बनाइदिँदा प्रत्येक नागरिकले भविष्यमा पनि राज्यसँग आफ्नो अधिकार सुरक्षित भएको अनुभूति गर्छ। यसले सामाजिक विश्वास, राजनीतिक स्थायित्व र राष्ट्रिय एकताको आधार तयार गर्छ, जुन पवित्र समाजवादको नैसर्गिक परिणाम हो।

“एक पटकको नेपाली, सधैँको नेपाली” भन्ने सिद्धान्तलाई संविधानमै समेट्नु पवित्र समाजवादको गहिरो अभ्यास हो। यसले नागरिकताको स्थायित्व, राष्ट्रिय एकता र सामाजिक विश्वासलाई सुदृढ बनाउँछ। नागरिकता कुनै अस्थायी सुविधा नभई जीवनभरको पहिचान हो भन्ने सुनिश्चिततासँगै, समाजवादले नेपालको लोकतान्त्रिक यात्रालाई अझ बलियो आधार प्रदान गर्दछ।