पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ नेपालको समसामयिक राजनीतिमा एक प्रमुख पात्र हुन्। उनी माओवादी जनयुद्धका सर्वोच्च नेता, शान्ति प्रक्रियाका निर्णायक अगुवा र लोकतान्त्रिक गणतन्त्र स्थापनाका प्रमुख स्तम्भका रूपमा चिनिन्छन्। तर, आजको मितिमा उनको राजनीतिक भविष्य कस्तो देखिन्छ? उनको नेतृत्वमा रहेको दलको अवस्था, सार्वजनिक धारणा, राजनीतिक विकल्प र भावी पुस्ताको मनोविज्ञानलाई हेर्दा प्रचण्डको आगामी दिन सहज देखिदैन।

प्रचण्डले नेतृत्व गरेको नेकपा (माओवादी) ले सशस्त्र युद्धमार्फत दलित, महिला, आदिवासी-जनजाति, मधेसी लगायतका समुदायका मुद्दाहरूलाई राष्ट्रिय बहसको केन्द्रमा ल्यायो। १० वर्षे सशस्त्र द्वन्द्वपछि उनले २०६३ मा शान्तिपूर्ण राजनीतिमा प्रवेश गरे। उनले तीन पटक प्रधानमन्त्रीको जिम्मेवारी सम्हालेका छन् । उनको नेतृत्वमा संविधानसभाबाट संविधान निर्माण भयो, गणतन्त्र स्थापित भयो र राजतन्त्र अन्त्य भयो। यी ऐतिहासिक सफलताहरूले उनलाई नेपाली राजनीतिमा एक ‘परिवर्तनकारी नेता’ को रूपमा उभ्यायो।

वर्तमान राजनीतिक अवस्था तर, हालको अवस्थामा प्रचण्डको छवि तीव्र रूपमा क्षीण भइरहेको छ। नेतृत्वमा विश्वास गुमाउँदै गएको जनधारणा, निरन्तरको गठबन्धनको राजनीतिमा देखिएको अस्थिरता, आन्तरिक पार्टी विभाजन, र ठोस नीतिगत उपलब्धिको अभावले प्रचण्डको प्रभावमा गिरावट आएको छ। माओवादी आन्दोलनबाट उत्पन्न भएका नेता तथा कार्यकर्ताहरू असन्तुष्ट छन् भने नवयुवाहरूले प्रचण्डलाई पुरानो शैलीको, अविश्वसनीय नेता मान्न थालेका छन्।

प्रचण्ड नेतृत्वको नेकपा (माओवादी केन्द्र) विगत केही वर्षमा संसदमा निर्णायक शक्ति बन्न सकेको छैन। २०७९ को निर्वाचनमा पनि माओवादीको सिट संख्या घट्दै गएको छ, जुन प्रत्यक्ष जनसमर्थनमा गिरावटको संकेत हो। अर्कोतर्फ, एमाले र कांग्रेसले राजनीतिक ध्रुवीकरणलाई निरन्तर बल दिइरहेका छन् भने रास्वपाको उदयले पुराना दलप्रति असन्तुष्टि झन प्रकट गरिरहेको छ।

प्रचण्डको रणनीति विगतमा धेरैजसो सत्ता प्राप्तिमा केन्द्रित देखियो। जनयुद्धकालको आदर्श र समाजवादको सपना क्रमशः कमजोर हुँदै गएको छ। उनका पछिल्ला निर्णयहरू—जसमा पूर्वराजा राणा परिवारसँगको सहकार्य, एमालेसँगको एकता र विभाजन, कांग्रेससँग मिलेर सरकार गठन गर्ने नीति आदिले उनलाई ‘आदर्शहीन रणनीतिज्ञ’ को रूपमा चित्रित गरिरहेका छन्।

तर, यति हुँदाहुँदै पनि प्रचण्डलाई एकदमै बेअसर भनिदिन मिल्दैन। उनी अझै पनि सत्ता सन्तुलनमा निर्णायक बन्न सक्छन्, विशेषतः कमजोर बहुमत भएका सन्दर्भहरूमा। तर, दीर्घकालीन रूपमा हेर्दा उनले आफूलाई नयाँ रूपमा पुनःपरिभाषित नगरेसम्म आगामी पुस्ताको समर्थन पाउन गाह्रो छ।

चुनौतीहरू

१. विश्वसनीयताको संकट:

आन्दोलनकालीन सपना र वर्तमान कार्यशैलीबीचको अन्तरले प्रचण्डप्रति जनविश्वास घटेको छ। उनी ‘भइसकेको नेता’ हो भन्ने धारणा बढ्दो छ।

२. पार्टीको सांगठनिक कमजोरी:

माओवादी केन्द्रभित्र सांगठनिक बिखण्डन र आन्तरिक शक्ति संघर्ष जारी छ। पुराना लडाकुहरू असnnतुष्ट छन् भने युवाहरूको आकर्षण पनि घट्दै गएको छ।

३. राजनीतिक विकल्पहरूको उदय:

रास्वपा, जनमत, नेकपा (एकीकृत समाजवादी) आदि नयाँ वा पुनर्गठित दलहरूले राजनीतिक स्पेस ओगट्न थालेका छन्, जसले माओवादीको पारम्परिक जनाधारलाई चुनौती दिएको छ।

४. आर्थिक र विकासको एजेन्डामा असफलता:

संविधान निर्माणपछि प्रचण्डले नेतृत्व गरेका सरकारले अपेक्षित आर्थिक सुधार, रोजगार सिर्जना, भ्रष्टाचार नियन्त्रण आदि क्षेत्रमा ठोस काम गर्न सकेनन्।

प्रचण्डको राजनीतिक भविष्य दुई मार्गमा अगाडि बढ्न सक्छः

१. उत्तरदायी सुधारवादी नेता बन्ने मार्ग –

यदि उनले आत्मालोचना गर्दै पार्टीको पुनर्गठन, युवा पुस्ताको नेतृत्व विकास, वैचारिक स्पष्टता र पारदर्शी शासनमा ध्यान दिन सके भने अझै केही समय प्रभावशाली नेता बन्न सक्छन्।

२. सत्ता र पदका लागि सम्झौतावादी राजनीतिमा सीमित रहने मार्ग – जसले अन्ततः उनको ऐतिहासिक छवि धूमिल गरिदिनेछ र उनी एक ‘व्यवस्थागत नेता’ का रूपमा सीमित रहनेछन्।

निष्कर्ष

पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ को राजनीतिक यात्रा एक क्रान्तिकारी नेता देखि शान्तिपूर्ण राजनीतिका कूटनीतिक खेलाडीसम्म आइपुगेको छ। तर उनको भविष्य अब उनको विगतमा होइन, वर्तमानको निर्णय र आगामी रणनीतिमा निर्भर छ। यदि उनी यथास्थितिवादमा सीमित भए भने इतिहासले उनलाई परिवर्तनको प्रतिनिधि होइन, अवसरवादी राजनीतिज्ञको रूपमा मूल्यांकन गर्नेछ। तर, परिवर्तनको सम्भावना अझै मरेको छैन। उनी आफूलाई समयअनुसार ढाल्न तयार छन् कि छैनन्।