-राजेन्द्र प्रसाद सिंह
अबको शासन व्यवस्था आध्यात्मिक प्रजातान्त्रिक समाजवादको सिद्धान्तबाट निर्देशित हुनुपर्छ भन्ने धारणा केवल राजनीतिक नारा होइन, समयको माग हो। मानवीय सभ्यता अहिले यस्तो मोडमा आइपुगेको छ, जहाँ शासन, सत्ता र समाज सबैले आफ्नो आत्मा हराउँदै गएको महसुस गर्न थालेका छन्। शक्ति, पद र सम्पत्तिको अन्धदौडले नीतिहरूलाई कमजोर बनाएको छ, र शासन व्यवस्था जनताको सेवामा नभई व्यक्तिगत स्वार्थ र सत्तासीनहरूको सुविधा केन्द्रित माध्यममा सीमित हुँदै गएको छ। यस यथार्थबीच अब आवश्यक भएको छ-शासनको आत्मा पुनर्जागृत गर्ने दर्शन, जसले राजनीति, नीति निर्माण र प्रशासन सबैलाई पुनः मानवीय, नैतिक र विवेकपूर्ण बनाओस्। त्यो दर्शन हो – आध्यात्मिक प्रजातान्त्रिक समाजवाद।
आध्यात्मिक प्रजातान्त्रिक समाजवाद कुनै धार्मिक अवधारणा होइन। यो चेतनाको उचाइ हो, जसले शासन र समाजलाई दया, सत्य, करुणा र आत्मसंयममा आधारित निर्णय गर्न सिकाउँछ। यो मानवीय बोधको यस्तो तह हो जहाँ शक्ति जिम्मेवारीको रूपमा बोध गरिन्छ, जहाँ पद अहंकार होइन, सेवाको माध्यम बन्छ। जब शासन व्यवस्था आत्माहीन हुन्छ, भ्रष्टाचार र अन्याय अनिवार्य बन्छ; तर जब शासन आत्मिक मूल्यमा आधारित हुन्छ, त्यसले न्याय, पारदर्शिता र सहिष्णुताको बाटो समाउँछ। त्यसैले आध्यात्मिक दृष्टिकोणले शासनलाई नयाँ चेतनाको ऊर्जा दिन्छ, जहाँ नीति नाफाभन्दा नैतिकतालाई प्राथमिकता दिन थाल्छ।
लोकतन्त्रले हामीलाई राजनीतिक स्वतन्त्रता दिएको छ, तर त्यही स्वतन्त्रता आज स्वार्थ र दम्भको खेलमा रूपान्तरित भएको छ। मतदाताले नागरिकको जिम्मेवारी भुल्न थालेका छन्, र जनप्रतिनिधिले सेवाको धर्म विस्मृत गरेका छन्। आध्यात्मिक प्रजातन्त्र भनेको यही स्थिति उल्ट्याउने चेतनात्मक प्रयास हो। यसको अर्थ मतपत्र र शक्ति हस्तान्तरणमा मात्र सीमित छैन; यसको सार नागरिक चेतनामा बस्छ। आध्यात्मिक प्रजातन्त्रमा नेता र जनता दुवैले विवेकको अभ्यास गर्छन्-नेता आफ्नो निर्णयमा नैतिकताको अनुशासन पालना गर्छ भने जनताले आफ्नो मत र मतमतान्तरमा जिम्मेवार हुन्छ। यसले शासनलाई प्रतिनिधिमूलक मात्र होइन, आत्मसजग र नैतिक सहभागितामूलक प्रणाली बनाउँछ।
समाजवादको मूल भाव समानता हो तर आज समाजवाद आर्थिक नीतिको परिभाषाभित्र सीमित भइसकेको छ। यथार्थमा समाजवादको आत्मा करुणा, सहअस्तित्व र साझा समृद्धिमा निहित छ। आध्यात्मिक समाजवादले यही दृष्टिकोण पुनःस्थापित गर्छ। यो त्यस्तो समाजको परिकल्पना गर्छ, जहाँ श्रम, पूँजी र शक्ति सबैको सम्मान हुन्छ; जहाँ उत्पादन र वितरण नाफामुखी होइन, न्यायमूलक हुन्छ। आध्यात्मिक दृष्टिले निर्देशित समाजवादले बजारलाई मानवीय र अर्थतन्त्रलाई संवेदनशील बनाउँछ। यस्तो अर्थतन्त्रमा प्रतिस्पर्धा हुन्छ, तर सहअस्तित्वको भाव पनि हराउँदैन। राज्य नियन्त्रक मात्र होइन, संरक्षण र करुणाको प्रतिनिधि बन्छ।
यी तीन सिद्धान्त – आध्यात्मिकता, प्रजातन्त्र र समाजवाद बीचको सन्तुलनले मात्र पूर्ण शासनको स्वरूप निर्माण गर्न सक्छ। आध्यात्मिकता बिना प्रजातन्त्र दिशाहीन हुन्छ, प्रजातन्त्र बिना समाजवाद दमनकारी हुन्छ, र समाजवाद बिना आध्यात्मिकता केवल उपदेशको विषयमा सीमित रहन्छ। जब यी तीन एकत्रित हुन्छन्, शासन न त निरंकुश रहन्छ, न त अराजक; बरु विवेक, जनशक्ति र न्यायको सन्तुलित मिलन बन्छ। शासनको आत्मा नै जनताको चेतनामा प्रतिबिम्बित हुन्छ, र देशको विकास केवल भौतिक होइन, नैतिक र आध्यात्मिक पनि बन्छ।
आजको विश्व राजनीति मूल्यविहीन भइसकेको छ। विकासका नाममा आत्मा बेचिएको छ, र अर्थतन्त्रले नैतिकतालाई विस्थापित गरेको छ। असमानता, बेरोजगारी, युद्ध र पर्यावरणीय संकटले संसारलाई दिशाविहीन बनाएको छ। यस्तो अवस्थामा नेपाल जस्तो आध्यात्मिक परम्परायुक्त राष्ट्रले एउटा नयाँ बाटो देखाउने अवसर पाएको छ। हामीले सन्त, दार्शनिक र जननायकहरूको भूमिमा शासनलाई पुनः मानवीय बनाउने उत्तरदायित्व पाएका छौं। यदि हाम्रो शासन प्रणाली आध्यात्मिक मूल्य, जनसहभागिता र समान अवसरमा टेकेर अघि बढ्न सक्यो भने, नेपालले संसारलाई एउटा सन्तुलित र विवेकयुक्त राजनीतिक दर्शन प्रदान गर्न सक्छ।
शासन प्रणालीको उद्देश्य केवल नीति कार्यान्वयन होइन; त्यो नैतिकता र जनसेवाको निरन्तर अभ्यास हो। शासनलाई आत्मसात् गर्ने व्यक्तिहरूले पदलाई अवसर होइन, तपस्याको रूपमा बुझ्नुपर्छ। सत्ता ग्रहण गर्नु शासक बन्ने होइन, सेवक बन्ने संकल्प हो भन्ने चेतना जागृत हुनुपर्छ। आध्यात्मिक प्रजातान्त्रिक समाजवादको दर्शन यही चेतना जगाउने माध्यम हो। यो भन्छ, नेता र नीति दुवै जनताको आत्मासँग जोडिनुपर्छ, राज्यको ढाँचा करुणा र न्यायमा आधारित हुनुपर्छ, र जनताको जीवनमा सम्मान र समानताको अनुभूति हुनुपर्छ।
अबको शासन व्यवस्था संविधानको अक्षरमा मात्र होइन, आत्माको भावमा पनि टेकिनुपर्छ। शासन जनताको मात्र होइन, सत्य र विवेकको पनि प्रतिनिधि हुनुपर्छ। यस्तो प्रणालीमा कानुन अनुशासनको प्रतीक हुन्छ, तर करुणा र मानवीयता त्यसको हृदय। जब शासन आध्यात्मिक प्रजातान्त्रिक समाजवादबाट निर्देशित हुन्छ, तब विकासलाई अर्थ मिल्छ, प्रगतिको दिशा सही हुन्छ, र जनताले शासकलाई शत्रु होइन, आफ्नै आत्माको प्रतिबिम्बको रूपमा हेर्न थाल्छन्।
त्यसैले अब शासनलाई विवेकले चलाओस्, नीतिले सन्तुलित गरोस् र करुणाले मानवीय बनाओस्। राजनीति पुनः पवित्र जिम्मेवारीको रूपमा फर्कियोस्, अर्थतन्त्र न्यायपूर्ण वितरणमा टेकिन्छ, र समाज समानताको धरातलमा उभिन्छ। यही हो-आध्यात्मिक प्रजातान्त्रिक समाजवादको दर्शन, र यही हुनुपर्छ अबको शासन व्यवस्थाको दिशा।
