-एल.डि.के
सत्ता प्राप्ति मानव इतिहासको एक अपरिहार्य सत्य हो जसले शासकहरूमा दम्भको बीज रोप्छ। यो दम्भले शासकलाई अन्धो बनाउँछ, जनतासँगको सम्बन्ध विच्छेद गर्छ र अन्ततः पतनको बाटोमा धकेल्छ। नेपाली राजनीतिलाई नियाल्दा यो सत्य बारम्बार प्रमाणित भएको छ। राणा शासनकालदेखि आधुनिक गणतन्त्रसम्मका शासकहरूले सत्ता प्राप्त गरेपछि दम्भी बनेर आफ्नो अधोगतिको आधार तयार पारेका छन्। यो लेखमा नेपाली राजनीतिक इतिहासका केही प्रमुख दृष्टान्तहरू मार्फत सत्ता र दम्भको सम्बन्धलाई विश्लेषण गरिनेछ, जसले हामीलाई वर्तमान र भविष्यका लागि पाठ सिकाउँछ।
नेपाली राजनीतिक इतिहासको सुरुवात राणा शासनबाट गरौं। १८४६ मा जङ्गबहादुर राणाले कोत पर्व मार्फत सत्ता हत्याएपछि सुरु भएको राणा शासन एक शताब्दीभन्दा बढी चल्यो। जङ्गबहादुर र उनका उत्तराधिकारीहरूले आफूलाई अजेय ठानेर दम्भ प्रदर्शन गरे। उनीहरूले राजपरिवारलाई कठपुतली बनाए, जनतालाई दासजस्तो व्यवहार गरे र आफ्नो विलासितालाई प्राथमिकता दिए। मोहनशमशेर राणाको समयमा यो दम्भ चरमोत्कर्षमा पुग्यो। उनले जनआन्दोलनलाई दबाउने प्रयास गरे तर २००७ को प्रजातन्त्र क्रान्तिले राणा शासनको अन्त्य गर्यो। यो पतनको मुख्य कारण थियो- सत्ताको दम्भले जनभावनालाई बेवास्ता गर्नु। राणाहरूले आफूलाई देवतुल्य ठाने, तर जनताको क्रोधले उनीहरूलाई धुलिसात बनायो। यो घटनाले प्रमाणित गर्छ कि सत्ता प्राप्तिले शासकमा अहंकार जन्माउँछ, जसले अन्ततः विद्रोह निम्त्याउँछ।
राणा शासनपछि आएको प्रजातान्त्रिक कालमा पनि यो प्रवृत्ति कायम रह्यो। २०१५ मा राजा महेन्द्रले प्रजातन्त्रलाई अपदस्थ गरेर पञ्चायती व्यवस्था लागू गरे। सुरुमा जनताको समर्थन पाए पनि सत्ताको नशाले विपक्षीलाई दमन गरे। यो दम्भ उनका छोरा राजा वीरेन्द्रमा पनि देखियो, जसले ३० वर्षसम्म पञ्चायत चलाए। तर २०४५ को जनआन्दोलनले यो व्यवस्थालाई ढाल्यो। राजपरिवारको दम्भले जनतासँगको दूरी बढायो, जसको परिणामस्वरूप बहुदलीय प्रजातन्त्र पुनर्स्थापित भयो। यो कालले देखाउँछ कि राजतन्त्र होस् वा प्रजातन्त्र, सत्ता प्राप्तिले शासकलाई जनताप्रति उदासीन बनाउँछ।
आधुनिक गणतन्त्रमा पनि यो समस्या विद्यमान छ। २०६२/२०६३ को जनआन्दोलनपछि गणतन्त्र स्थापना भए पनि नेताहरूमा दम्भको कमी देखिएको छैन। गिरिजाप्रसाद कोइरालाले सत्ता प्राप्त गरेपछि आफूलाई अपरिहार्य ठानेर पार्टीभित्रै विद्रोह निम्त्याए। उनको दम्भले नेपाली कांग्रेसलाई कमजोर बनायो र राजनीतिक अस्थिरता बढायो। त्यस्तै, पुष्पकमल दाहाल ‘प्रचण्ड’ ले माओवादी युद्धबाट सत्ता प्राप्त गरेपछि दम्भ प्रदर्शन गरे। उनले आफूलाई ‘क्रान्तिकारी नायक’ ठानेर सत्ता साझेदारी गर्न अस्वीकार गरे, जसले गर्दा उनी पटक-पटक सरकारबाट बाहिरिए। प्रचण्डको यो अहंकारले माओवादी आन्दोलनलाई नै विभाजित गर्यो।
हालका उदाहरणमा केपी शर्मा ओलीलाई लिन सकिन्छ। २०१५ को संविधान निर्माणपछि ओलीले नेपाल कम्युनिस्ट पार्टी (नेकपा) को नेतृत्व गर्दै सत्ता प्राप्त गरे। उनको सरकारले सुरुमा विकासका नारा दिए पनि सत्ताको नशाले दम्भ बढायो। ओलीले संसद विघटन गरेर आफूलाई सर्वशक्तिमान ठाने, जसलाई सर्वोच्च अदालतले असंवैधानिक ठहर्यायो। उनको ‘म नै देश हुँ’ जस्ता अभिव्यक्तिले जनतामा असन्तोष बढायो। २०७६ मा उनी सत्ताबाट हटे र २०७७ सम्म पनि उनको दम्भले पार्टी विभाजन गर्यो। ओलीको पतनले देखाउँछ कि आधुनिक लोकतन्त्रमा पनि सत्ता प्राप्तिले शासकलाई अन्धो बनाउँछ, जसले गर्दा संस्थागत क्षयीकरण हुन्छ।
यी दृष्टान्तहरूबाट के स्पष्ट हुन्छ भने सत्ता प्राप्तिले शासकमा दम्भ पलाउँछ, जसले निर्णय प्रक्रियालाई प्रभावित गर्छ। दम्भले शासकलाई सल्लाहकारहरूबाट टाढा राख्छ, भ्रष्टाचार बढाउँछ र जनतासँगको सम्बन्ध बिगार्छ। नेपाली राजनीतिमा यो चक्र बारम्बार दोहोरिएको छ, जसले देशको विकासलाई अवरुद्ध गरेको छ। वर्तमान नेताहरूले यो इतिहासबाट सिक्नु आवश्यक छ। दम्भलाई नियन्त्रण गर्न पारदर्शिता, जवाफदेहिता र जनसहभागिता बढाउनुपर्छ। अन्यथा, सत्ता प्राप्तिको यो दम्भी यात्रा पतनमा नै समाप्त हुन्छ। नेपाली राजनीतिले अब दम्भमुक्त शासकहरू खोज्नुपर्छ, जसले सत्तालाई सेवा ठानेर प्रयोग गर्छन्, न कि अहंकारको साधन।
